Thị trấn một huyện trung du. Một tiệm sửa xe gắn máy duy nhất. Không vắng vẻ những cũng không đông đúc, ồn ào. Chủ tiệm là một bác công nhân cơ khí về nghỉ chế độ từ những năm đầu của thời kỳ đổi mới. Khách hàng phần đông là vãng lai. Từ hồi rộ lên phong trào xe Tàu, tiệm có thêm một lượng khách hàng kha khá từ các xã lân cận. Nói tóm lại, đó là cái tiệm sửa xe gắn máy như muôn vàn những tiệm sửa xe khác trên các tuyến đường dọc ngang của cái mảnh đất hình chữ S này.
Năm ấy, vào khoảng đầu thập niên 90 gì đó, một chàng trai rụt rè đến gặp bác chủ tiệm xin vào học việc và làm công. Anh là nông dân ở xã cách đó chừng 5 cây số. Việc nhà nông nửa mùa thất nghiệp. Lại cũng muốn thơm lây cái không khí thành thị, anh quyết tâm học việc và làm nghề.
Vốn thật thà, chăm chỉ, chịu thương chịu khó, chẳng mấy chốc, anh giành được tình cảm đặc biệt của ông chủ. Lương tháng ít việc được non triệu. Tháng nào khấm khá, chủ trả tới trên triệu đồng. Cơm nuôi ba bữa. Cuộc sống đối với anh thực sự là an bình và hạnh phúc. Thảng có cô gái nào hỏng xe đến tiệm, anh thợ trẻ tuổi vừa sửa xe, vừa ngắm trộm. Lòng thầm ao ước một ngày nào đó. Khách đi, ước ao của anh cũng theo đó mà tan như bọt xà phòng.
Cho đến một ngày…
Quán hàng nước của bà hàng xóm kế bên có một cô cháu gái từ quê ra phụ giúp. Ngày mới đến, trông cô bé tí, lam lũ và khắc khổ. Chẳng gợi cho người đối diện một sự chú ý nào. Vậy mà chỉ mấy tháng sau, cơm nước thị thành đã khiến cô phổng phao, hấp dẫn như đóa hoa mới nở dưới ban mai của ngày mới.
Anh thợ sửa xe bắt đầu để ý. Họ làm quen, nói chuyện và tâm tình. Và rồi họ yêu nhau từ lúc nào chẳng biết. Ông chủ cũng mừng cho anh thợ trẻ, làm công cho mình đã ngót 9 năm mà lúc nào cũng chỉ một mình. Bà chủ hàng nước thì cũng hân hoan ra mặt vì cô cháu nhà quê có nơi có chốn. Vài lời tác thành, hai bên gia đình làm lễ cưới cho đôi uyên ương. Đám cưới ở vùng quê không làm thủ tục đăng ký kết hôn.
Họ ở bên nhau hạnh phúc, đầm ấm được gần 10 năm trời và có với nhau 2 con trai. Đứa lớn đã 9 tuổi, học lớp 4. Đứa nhỏ 3 tuổi, bắt đầu đi mẫu giáo.
Đến một ngày kia…
Một nhóm người dẫn mối lấy chồng Đài Loan đi qua. Chẳng hiểu do xui khiến, do ma làm, do tiền bạc hay còn do cái gì nữa không biết. Đoàn khách đi khỏi, cô vợ trẻ nằng nặc đòi ly dị chồng, không ai khuyên can được. Anh chồng sau nhiều lần động viên, cáu kỉnh, dọa nạt, không có kết quả, cực chẳng đã, anh đồng ý ra Tòa án huyện xin xử tiêu hôn. Thủ tục giải quyết không mấy khó khăn. Cô vợ được tự do. Vài tháng sau, cô sang Đài Loan với ông chồng mới, bỏ 2 đứa con trai lại cho chồng với cái vùng quê nghèo đầy nắng gió đã nuôi nấng cô lớn khôn.
Không ai ngờ, thế chưa phải đã hết bi kịch đối với bố con anh!
Trong lúc thi hành án, một cán bộ phát hiện ra khi lấy anh, cô vợ mới chưa đầy 13 tuổi. Theo Luật, anh mắc trọng tội. Vài hôm sau, quyết định khởi tố được ban hành. Anh bị bắt, đưa vào nhà giam chờ xét xử. Tội thì đã rõ. Anh cũng không chối. Với một chàng trai chất phác, nông dân, hiền lành như anh, làm sao anh có thể biết được mình lấy vợ có con lại là phạm tội nặng được. Nhưng cán bộ giải thích, anh nghe lời. Nhận hết. Không cãi. Tòa xử với nhiều tình tiết giảm nhẹ nhưng phải thụ án tù giam 8 năm.
Anh đi nhà giam. Thằng con nhỏ được bác ruột đưa về nuôi. Thằng lớn ngày ăn cơm nhà bác, tối lại về nhà ngủ. Ai dỗ dành thế nào nó cũng không nghe, kiên quyết quay về nhà ngủ một mình để trông nhà.
Vụ án của anh làm xúc động giới truyền thông. Người ta bắt đầu vào cuộc vận động tha cho anh. Hai bác cán bộ cao cấp của Bộ Công an và Viện Kiểm sát cũng động lòng, đề nghị cho anh được hưởng chính sách hình sự nhân đạo vì nhân thân tốt, hiền lành, hiểu biết pháp luật còn hạn chế, lại phải nuôi cả hai con nhỏ. Sau gần nửa năm thi hành án, anh được tạm tha, cho tại ngoại, chờ hướng dẫn các thủ tục nhân đạo.
Buổi sáng hôm ấy…
Từ trại giam trở về, gần trưa anh mới đến được nhà mình. Con đường nhỏ dẫn vào trái nhà tranh đã ngút đầy cỏ mọc vì thiếu bàn tay chăm sóc. Bỗng từ trong nhà, thằng bé lớn vụt chạy ra hét to: “Ba về! Ba về!”. Anh đưa tay đón con, sung sướng quay thằng bé một vòng trên không. “Em đâu con!”. “Em ở nhà bác ba ạ! Tí nữa con đi đón em về! Chỉ có con ở nhà một mình thôi!”. “Sao con ở một mình? Sao không sang ở nhà bác hả con? Tối ngủ con không sợ à?”. “Con sợ ba ạ! Nhất là những ngày đầu tiên ấy, con sợ lắm! Nhưng con cũng sợ nếu con sang nhà bác ở, lúc ba về, không có ai đón ba thì sao!”.
Anh đặt con xuống. Cảm động không nói được lời nào. Rất lâu sau, anh mới hỏi: “Lỡ ba đi lâu lắm mới về, con ở nhà một mình sao được?”. “Không, con muốn ở nhà để lúc ba về có người đón ba. Lâu mấy con cũng đợi ba về!”.
Anh cầm tay con trai thật chặt. Bàn tay con bé bỏng, nhưng rắn rỏi và mạnh mẽ khác thường. Anh bảo con: “Thôi, ba con mình sang nhà bác đón em đi con. Chiều con đi học, ba sẽ phát sạch cỏ, làm lại vườn nhà mình thật đẹp nhé! Ngày mai, ba phải ra tiệm sửa xe của ông để xin ông cho đi làm lại rồi! Đi đi con!”.
Lạm phát tăng cao. Kinh doanh khó khăn. Các công ty phần lo giữ người giỏi, phần lo tìm kiếm người tài. Và “câu người” là một trong những tiểu xảo phổ biến nhất.
Nhận mấy đồng chí sinh viên mới ra trường. Lương trả thấp thôi. Tiết kiệm được một tí kinh phí nhưng mất công, mất sức đào tạo. Sinh viên thì làm việc đâu có hiệu quảngay. Thời gian sau họ tích luỹ được chút ít kinh nghiệm thì lại tấp tểnh nhảy sang chỗ khác. Hay nói vắn tắt là mình lại bị chỗ khác “câu mất”. Thế là công cốc! Đúng là “Công anh bắt tép nuôi cò. Cò ăn cò béo cò giò lên cây”.
Vậy là anh “câu người” của tôi. Tôi lại câu lại người của nơi khác. Cứ thế! Một ngày nào đó, những người bạn cũ lại quay lại với nhau sau bao thăng trầm.
Chiều nay, ngồi đọc lại thư của một cô nhân viên đã rời bỏ mình hơn 5 năm về trước. Một bức thư chia sẻ nhiều cảm xúc. Người đi. Người ở. Sự thành đạt nào rồi cũng phải trả giá. Và rồi, ai cũng phải phấn đấu để vươn lên!
Cô đã thành lập công ty mới. Làm ăn tốt. Rồi lại từ bỏ nó. Và hiện đang ở một vị trí hoàn toàn khác với những gì đã ước mơ và mong muốn của nhiều năm về trước.
“Thưa Sếp yêu quý!
Em đã thành lập công ty như dự định của mình. Cho dù thế nào thì nó cũng đã gặt hái được nhiều tiền, như những gì miêu tả nôm na nhất, nhưng cũng là lúc em viết thư gửi Sếp!
Sếp ạ, nếu có một ngày nào đó mình phải buồn vì những người xung quanh mình thì hôm nay, em đã nhận món quà đó của Thượng Đế. Tự dưng em nhớ đến Sếp, bởi vì thưa Sếp, em có cảm giác của Sếp lúc em dứt áo ra đi.
Có phải nó vừa có một chút gì đó đau đớn, một chút tiếc nuối, một chút mơ hồ không tin vào khă năng của mình, thể như con người ta phải chia tay với mối tình đầu tiên của mình. Lần đầu tiên kể từ ngày em trở thành lãnh đạo của một công ty 18 nhân sự đang làm việc, em cảm thấy buồn đến thế khi nhận và viết thư trả lời cho một nhân viên mà mình yêu quý.
Tiền là vấn đề lớn họ phải đối mặt, thời điểm này gắt gao hơn so với hoàn cảnh của em khi vừa có con và đang đi thuê nhà ở, bởi vì thế hệ này hưởng thụ nhiều hơn và ít biết hy sinh vì người khác.
Em không trách họ, nhưng buồn thế, đến mức còn chảy nước mắt nhưng không khóc được. Em hiểu họ bị ức chế đến thế nào, hiểu được khó khăn họ vừa gặp phải, em cũng đã nỗ lực để chia sẻ và giảm tải, và có lúc cũng phát cáu vì họ đòi hỏi nhiều quá, găy gắt quá và mệt mỏi quá. Nhưng mọi nỗ lực phải đến từ hai phía và vấn đề là thời gian. Họ không còn muốn kéo dài hơn nữa những khó khăn họ phải giải quyết, họ bỏ lại, họ chạy trốn và để lại sau lưng những khó khăn cho những người khác và cho em. Lúc này, Sếp thấy em giống Sếp không?
Hình như chúng ta đang cáu vì sự bất lực của chính mình!
Cảm giác ra đi lúc đấy của em thế nào? Cảm thấy tội lỗi, cảm thấy khó khăn nhưng rồi vẫn ra đi. Trong đầu vừa lo âu không biết tương lai thế nào, không biết mình có thành công không. Sợ hãi khi nghĩ rằng mình đã già và còn trách nhiệm đối với gia đình, con cái… Tất cả những cái sợ đó chỉ là nguyên nhân sâu xa hơn cho mọt cái đầu vô lo, sợ trách nhiệm và phải làm mọi thứ để sống.
Bây giờ nhân viên của em ra đi, họ sẽ đến đâu? Nếu mở kinh doanh, em thấy mình hãnh diện lắm, nhưng nếu họ đến làm thuê cho một đơn vị khác, em thấy thế nào nhỉ? Tự ái vì mình không biết giữ nhân viên khi mà họ rất yêu quý mình, buồn vì không thể cho họ hết những gì mà họ mong muốn, một phần nào đó thấy xót xa cho họ, vì một lúc nào đó, họ sẽ già đi, họ sẽ không còn chiến đấu như bây giờ, họ sẽ phải chịu đựng cái mà người ta gọi là hàng lỗi mốt! Như thế có quá đáng không nhỉ?
Ai cũng phải sống Sếp nhỉ? Bây giờ, em còn phải lo cho những người ở bên cạnh mình và sẽ lại đào tạo những thế hệ kế cận, để rồi lại giống Sếp, rất vui khi thấy các học trò của mình trưởng thành và tất nhiên mình cũng phải trưởng thành, vì mình là Sếp mà!
Thưa Sếp,
Viết thư cho Sếp lại thấy lòng mình bình tâm hơn, mọi con đường đều dẫn tới Thành Rome. Em sẽ phấn đấu để làm việc tốt hơn và kiếm nhiều tiền hơn. Ai cũng có những khó khăn và em đang gặp phải những khó khăn giống Sếp khi xưa và sẽ có những khó khăn chẳng giống nhau nữa chứ. Tất nhiên, khi đó em vẫn viết thư cho Sếp cho dù Sếp có cười vào những ấu trĩ cần phải xảy ra cho dân kinh doanh.
Chúc Sếp khoẻ và Sếp để em mời một bữa cơm trưa nhé!
Gọi là tiệm, bởi vì thực sự là chẳng biết gọi thế nào nữa. Bác Quyết không xách hòm đồ nghề đi đánh giày rong như một số người và hội đánh giày trẻ con hiện vẫn thường làm. Bác ngồi cố định ở một chỗ. Gần 18 năm nay vẫn như vậy. Vẫn chỗ đó. Không có gì thay đổi. Chỉ có đồ nghề là được bác thường xuyên tân trang mà thôi.
Năm 1990 mới đó mà xa lơ xa lắc.
Hai vợ chồng bác đang làm công nhân ở một Xí nghiệp chuyên sản xuất thiết bị đo lường. Gặp thời điểm bao cấp bị xóa bỏ để chuyển sang cơ chế thị trường, Xí nghiệp cứ như nhà có đám. Công ăn việc làm chẳng có. Nghỉ chẳng ra nghỉ, chơi chẳng ra chơi. Cấp trên thì ra sức tuyên truyền tinh giản biên chế. Mọi người ai có điều kiện thì nên xin về nghỉ “một cục”, kiểu nghỉ chế độ theo Nghị định 176 nổi tiếng những năm đầu thập niên 90.
Vợ chồng bác Quyết thì chẳng có điều kiện gì hết. Cả đời theo Nhà nước, đâu có biết làm gì ngoài việc đến Xí nghiệp hàng ngày đâu. Năm ấy, hai bác mới vừa sinh xong đứa thứ 2. Đứa đầu 10 tuổi, đứa thứ hai chưa đầy 3 tuổi, còn đang cắp nách. Nhưng rồi vợ chồng bàn nhau, cứ bám vào Xí nghiệp thì cũng chẳng hơn gì. Vẫn phải nghỉ ở nhà vì không có việc, mà tháng tháng vẫn phải đóng thêm cái tiền bảo hiểm.
Thôi thì “một liều ba bảy cũng liều”. Hai vợ chồng bác đồng loạt xin về “một cục”. Lĩnh được mấy chục triệu đồng, cả hai phân vân chẳng biết làm gì lấy tiền nuôi con và nuôi nhau. Loăng quăng vài tháng, “miệng ăn núi lở”, tiền cứ cạn dần. Lo quá, bác gái nhận trong con cho đôi vợ chồng trẻ ở cùng khu tập thể, tháng kiếm mấy trăm ngàn. Bác trai thì thử đủ nghề, từ xe ôm đến bảo vệ, từ khuân vác đến đưa trẻ con đi học. Cuối cùng, cực chẳng đã, bác làm một hòm đồ nghề ra phố đánh giày thuê.
Nơi bác Quyết chọn ngồi là cổng phụ của một cơ quan Bộ. Ngày ấy, đánh giày thuê chưa phổ biến như bây giờ. Chủ yếu là người ta tự đánh giày, thậm chí, giày bẩn, họ nhổ tí nước bọt bôi bôi qua là xong. Bác Quyết ngồi được mấy hôm thì phát hiện ra một tình tiết khá thú vị. Trong cơ quan Bộ thường một số người đi học Tây, Tàu về, trông rất là ngon lành. Các cô chú này nhìn thấy bác thì khoái lắm. Họ hồ hởi thuê bác đánh giày. Có hôm, còn hẹn bác đến tận nhà đánh cho cả nhà hàng chục đôi giày, dép da, xăng-đan.
Có việc. Có tiền. Bác Quyết cực kỳ phấn khởi. Bác đầu tư cái hòm đèm đẹp, hộp xi Thái, cồn rửa giày màu trắng, miếng vải nhung đánh nước bóng… Giày của ai bác cũng làm rất cẩn thận theo tiêu chuẩn mà bác nghĩ ra là phải bóng lộn và thơm phức mùi xi mới.
Năm tháng qua đi. Giá đánh giày từ 1 ngàn đồng ngày nào giờ đã tới 4 ngàn, 5 ngàn đồng một đôi. Bác Quyết vẫn ngồi đó. Gần 18 năm nay, dù ngày mưa hay ngày nắng, dù ngày đông khách hay không? Giờ thì bác làm ăn tốt lắm. Ngày ít cũng đánh 3 chục đôi giày. Ngày nhiều 4 chục, có khi còn hơn nữa. Chưa kể dán đế hỏng, thay dây mới.
Gần 18 năm. Tiệm đánh giày bác Quyết bám trụ. Con gái lớn ngày nào, giờ đã lấy chồng, có con. Bác Quyết đã có cháu ngoại từ lâu. Thằng con trai thứ hai học hết phổ thông, vào trường dạy nghề của Thành phố học việc. Tất cả tiền học, tiền sắm cái xe máy Tàu đều được chu cấp từ tiền công đánh giày của bố. Bác Quyết kể rằng trước đây, cu cậu rất hay mặc cảm vì bố làm nghề đánh giày. Có bận, cậu phải giấu cả bè bạn không cho biết bổ làm ở đâu, nhất là cô bạn gái. Giờ thì cậu rất hãnh diện về tiệm đánh giày của bố.
Có hôm rảnh rỗi, cậu ra ngồi làm cùng bố, lúc đứng lên, mắt trước mắt sau, cậu xin bố mấy chục để đi chơi với bạn. Những hôm như thế, bác Quyết bao giờ cũng chửi yêu cu cậu mấy câu rồi buông tay than phiền vu vơ với những người khách đang chờ: “Thế đấy! Mấy thằng con trai thật là vô tích sự, cứ xoáy được cái gì là mang cúng ngay cho bạn gái! Bố mẹ còn cửa nào mà nhờ nữa cơ chứ!”.
Thật là ấm ức khi đọc dòng tin trên một tờ báo mạng “Lương tối thiểu thấp nhất là 730 ngàn VND”. Không ấm ức vì cái con số 730 ngàn VND vì cũng chưa biết đấy là thấp hay là vừa phải mà điều quan trọng nhất là hai từ “tối thiểu” và “thấp nhất”.
“Tối thiểu” đương nhiên có nghĩa là nhỏ nhất, thấp nhất rồi. Không thể thấp hơn được nữa. Thế mới gọi là tối thiểu chứ! “Thấp nhất” thì ai chẳng hiểu là không thể thấp hơn được nữa. Vậy “tối thiểu thấp nhất” là gì nhỉ?
Ấm ức mãi vì cụm từ thừa, hay chính xác hơn là dùng sai, bỗng nhớ lại thấy trên báo, đài các bạn nhà báo cũng hay mắc phải cái lỗi đơn giản này. Ví dụ, “tối ưu nhất”, “con số tiệm cận gần nhất”, “phương pháp tối giản nhất”… và nhiều nhiều nữa.
Nhưng rồi giật mình vì linh tính mách bảo, chắc gì các bạn nhà báo đã sai. Bèn giở toàn văn cái thông báo về lương tối thiểu ra. Trời đất ơi! Hóa ra là có 4 mức lương tối thiểu áp dụng cho 4 vùng. Cái vùng thấp nhất là 730 ngàn VND. Còn có vùng cao nhất thì lương tối thiểu là 980 ngàn VND. Vậy thì các bạn nhà báo đâu có sai. Rõ ràng là có 4 mức lương tối thiểu. Giật cái tít “Lương tối thiểu thấp nhất 730 ngàn VND” là chính xác đấy chứ!
Miên man nghĩ về cái chủ đề này, bỗng thấy hình như người sai ở đây là các vị bên Bộ Lao Động chứ nhỉ? Đã gọi là lương tối thiểu thì chỉ nên có một mức thôi. Đồng ý là nhiều vùng khác nhau, nhiều khu vực khác nhau thì không nên áp dụng chung một mức lương tối thiểu vì điều kiện sống, giá cả, môi trường… nhưng nói đến lương tối thiểu thì chỉ cần một mức duy nhất cho các quốc gia thôi. Các vùng khác, có lẽ nên sử dụng phương pháp tính theo hệ số thì hợp lý hơn.
Trong trường hợp ấy, người ta có thể công bố mức lương tối thiểu ở Việt nam hiện nay là 730 ngàn VND. Còn 4 vùng khác nhau thì vùng 1 hệ số 1,2 chẳng hạn. Cứ tính theo phương pháp ấy là được tất cả các vùng còn lại thôi.
Như thế, sẽ chẳng bao giờ phải dùng cụm từ “lương tối thiểu thấp nhất” nữa!
Là người dưng nước lã ấy. Vậy thì có những loại người như thế nào? Người thân, người quen, người yêu, người ghét. Rồi người yêu, người ghét… gì gì nữa thì lại có thêm những cung bậc khác nhau. Yêu như điên cuồng. yêu đến si mê, yêu ngu muội, yêu mộng mị cả người… Ghét thì ghét cay ghét đắng, ghét xúc đất đổ đi, ghét lót lá dắt tay ra khỏi của, ghét như kẻ thù…
Nói tóm lại là đã là trạng thái tình cảm thì ắt hẳn phải có nhiều cung bậc khác nhau. Nhưng có một trạng thái, chỉ có một cung bậc. Đó là người dưng. Người dưng nước lã. Không cao, không thấp, không trầm, không bổng. Dửng dừng dưng với tất cả mọi chuyện. Hiểu đơn giản là không cón quan tâm gì nữa.
Yêu thì tất nhiên là thích rồi. Nhưng có bao giờ người ta sợyêu quá đến mức phát khiếp, đến mức kinh sợ, chỉ muốn thoát ra càng nhanh càng tốt không nhỉ?
Có đấy!
Hồi còn làm ở báo, tôi có quen bác Nguyễn Hà. Thực ra là chỉ biết bác thôi. Biết vì bác vẫn hay cộng tác với báo. Bác viết nhiều lắm! Nhưng chúng tôi nhớ không quên phóng sự Liên hiệp các Xí nghiệp Thịt chó Hà Nội, viết về các quán thịt chó trên đường Lạc Long Quân, Âu Cơ.
Bác Hà có bài thơ hay lắm. Và rất là đúng trong tình cảnh của những người đang và đã khiếp sợ tình yêu. Bài Xin Được Làm Người Dưng. Tôi nghĩ, chắc là nhiều bạn sẽ thích.
Mới hôm qua em còn là người dưng Thanh thản nói cười đi giữa phố Và anh chỉ là người xa lạ Có gì ràng buộc với nhau đâu
Nếu anh không tình cờ ngoái lại đằng sau Và ánh mắt không tìm ánh mắt Thì như thế suốt đời ta chẳng gặp Ngã tư kia đâu có thể chung đường
Hẳn giờ này mỗi đứa một phương Ai bắt được tim ta khắc khoải Ai bắt được hồn ta trống trải Bao tháng ngày trước đó có sao đâu
Anh chợt tiếc những ngày thênh thang phố Giá em chỉ là người xa lạ Để chẳng có gì ràng buộc về nhau
Thượng đế ơi! Nếu được phép nguyện cầu Con xin được trở về năm tháng cũ Xin trở lại hôm qua Xin trở lại hôm kia Xin đừng bao giờ nữa Xin được mãi mãi quay về làm một thứ người dưng
